Onweer op de tennisbaan

Er is de laatste tijd heel wat onweer geweest en ik word regelmatig benaderd met vragen over de risico’s en vooral wat te doen in voorkomende gevallen. Met al die gratis reclame van Zeus, ben ik natuurlijk wel verplicht daaraan gehoor te geven….

 

Wat is bliksem?

Iedereen weet dat bliksem een elektrische ontlading is. Door heftige luchtbewegingen zorgt statisch elektriciteit dat er potentiaalverschillen ontstaan tussen wolken onderling of tussen wolken en aarde. En als deze groot genoeg zijn, kunnen ze leiden tot een ontlading. Zo’n ontlading verloopt in fasen. Door de hoge spanning begint de lucht eerst te ioniseren  waardoor ze beter geleidend wordt (voorontlading). Dit proces begint aan beide “polen” van wat straks de bliksemschicht wordt: dus zowel in de wolk als aan de grond. Als de voorontlading een geïoniseerd “pad” gebaand heeft volgt de feitelijke stroomstoot (hoofdontlading). Voor degenen met enig gevoel voor grootheden: de hoofdontlading kan tienduizenden volts en meer dan honderd kAmp bedragen. Omdat de stroomstoot heel kort is, valt de hoeveelheid energie die vrijkomt overigens wel mee: een gemiddelde bliksemslag bevat ongeveer evenveel energie als een emmer benzine…..

 

Waar slaat de bliksem in?

In Nederland slaat de bliksem jaarlijks gemiddeld  zo’n 200.000  keer in, hetgeen neerkomt op ongeveer 3 inslagen in een straal van 1 km rond je huis. Alhoewel er veel theorieën bestaan over gebieden die vaker en minder vaak getroffen worden, is hier wetenschappelijk niet veel onderbouwing voor. Iets meer inzicht bestaat er waarin de bliksem binnen zo’n gebied inslaat. Omdat bliksem de weg van de minste weerstand zoekt betekent dit in principe dat ze kiest voor de kortste weg. De grilligheid van een schicht geeft echter al aan dat het niet zo eenvoudig ligt. Dat komt door het verloop van het ionisatieproces en dus het geleidende “pad” dat ontstaat. Er bestaat dus wel een voorkeur voor hogere objecten omdat de weg dan korter is maar deze voorkeur is maar beperkt. Als norm wordt gehanteerd dat, als je een denkbeeldige lijn met een hoek van 30 graden trekt vanuit zo’n hoger gelegen punt, je ongeveer het gebied krijgt dat daardoor afgeschermd wordt. De weg van de minste weerstand is voor stroom ook de weg met de beste elektrische geleiding. Liever staal dan hout dus. Een boom naast een huis geeft, zowel vanuit bovengenoemde “30 graden regel”, als gezien de matige geleiding van stroom, dus maar een zeer beperkte bescherming! Verder is het zo dat het proces van ionisatie het makkelijkst begint bij scherpe (metalen) punten die dus ook favoriet zijn voor een trefkans. De bliksemafleiders op gebouwen bestaan dan ook uit antennes op het hoogste punt. Maar ook lager gelegen spitse punten (paraplu’s, hekken, antennes) vormen een extra risico.

 

Wat is het risico?

Voor het begrijpen van het gevaar (voor personen) moet onderscheid gemaakt worden tussen een directe inslag en een inslag dicht in de buurt (indirecte inslag). De kans op een directe inslag is gering maar de gevolgen zijn vanzelfsprekend het ernstigst. Het is letterlijk levensgevaarlijk en komt in ons land enkele keren per jaar voor. Ook recent waren er weer voorvallen met fatale afloop. Maar verbazingwekkend is ook hoe veel voorbeelden er zijn van mensen het wel overleeft hebben. Vooral in de stromende regen bestaat de kans dat een groot deel van de ontlading niet via het lichaam maar via het natte en dus geleidende oppervlak (huid/kleding) afvloeit. Maar 30.000 graden Celsius blijft geen pretje….. Een indirecte inslag kan echter net zo gevaarlijk zijn en de kans daarop is veel groter (het betreft immers een veel groter gebied). Bij een inslag dicht in de buurt vormt de zgn. stapspanning een belangrijk risico. Ter plaatste van een inslag (in de grond) ontstaat een spanning van enkele tienduizenden volts. Meters verderop is de spanning, zoals altijd, nul. Er ontstaat dus een sterk verloop van de elektrische spanning. Als een persoon zich in dit gebied bevindt kan er een groot spanningsverschil over die persoon ontstaan: bv over je voeten als je net een pas aan het zetten was!  En die spanningsverschillen leiden tot stroom en zijn dus gevaarlijk. Ze kunnen net zo dodelijk zijn als een directe inslag.

 

Wat moet je doen om het te voorkomen?

Het allerveiligst is het natuurlijk gewoon binnen blijven. Een gebouw maar ook een auto is een uitstekende kooi van Faraday. Er zijn tegenwoordig op internet diverse bronnen beschikbaar waarop het prima mogelijk is onweer ruim van te voren te zien aankomen (www.buienradar.nl, www.knmi.nl). Maar ook als je onweer hoort of ziet aankomen is er doorgaans nog tijd genoeg. Als regel wordt het advies gegeven om, als de tijd tussen bliksem en donder 10  seconden of minder wordt, een goed heenkomen te zoeken. Bedenk wel dat de grootste elektrische lading van een onweerswolk vaak aan de randen zit en niet in de kern. Dus al lijkt het donkerste gedeelte van de bui nog verder weg, de bliksem kan al eerder komen!

 

Mocht je onverhoopt toch door het onweer worden overvallen dan zijn er de volgende tips.

-          als je in een openveld bent: maak je zo klein mogelijk (hurken, maar ga niet liggen!!)

-          zorg dat je geen spitse objecten in de buurt hebt en zeker geen ijzeren!

-          ga niet in de buurt van een hoge boom, mast of iets dergelijks staan

-          maak je “afdruk” met de grond zo klein mogelijk: houd je voeten bij elkaar!

 

En hoe zit dat op de tennisbaan?

Wat onze tennisactiviteiten betreft is er dus goed nieuws en slecht nieuws. De lichtmasten zijn goede bliksemopvangers (hoog, staal, scherp) en maken de kans dat personen door een directe inslag op de baan worden getroffen praktisch nihil. Maar het slechte nieuws is dat ze juist een groot risico vormen voor het ontstaan van stapspanningen!  De kans dat onze masten door bliksem worden geraakt is ongeveer 0,5% per jaar. Wat de consequenties dan zijn is niet te voorspellen maar het is niet iets om mee te experimenteren. Een kans van 0,5% lijkt misschien niet veel maar vergelijk het maar eens met die van de loterij waar je aan mee doet. En het vervelende van kansen is tevens dat het wel morgen kan gebeuren. 

 

Houd je dus aan het advies en stop met spelen zodra het onweer nadert! Want tennissen met je voeten bij elkaar wordt toch niks…..

 

Sjoerd Resink  

 

Voor meer info: www.vanderheide.nl